Το ποσοστό της χώρας μας ήταν το υψηλότερο των τελευταίων ετών και το υπερδιπλάσιο του μέσου όρου στην Ευρωπαϊκή Ένωση.
Το Ελληνικό Ινστιτούτο Παθητικού Κτιρίου μαζί με το ΕΚΠΟΙΖΩ και τον Ενεργειακό Συνεταιρισμό Electra Energy δημιούργησαν την κοινοπραξία SPETE με στόχο την κινητοποίηση των τοπικών κοινοτήτων, την εκπαίδευση των πολιτών και την δημιουργία ενός κινήματος ενεργειακών αναβαθμίσεων των σπιτιών, με πρωτοβουλία των τοπικών κοινωνιών.
Ανάπτυξη δεξιοτήτων για υψηλής ποιότητας ανακαινίσεις με πρωτοβουλία των τοπικών κοινοτήτων
Η ανακαίνιση με πρωτοβουλία των πολιτών μπορεί να συμβάλει στην αντιμετώπιση της έλλειψης ειδικευμένων και αξιόπιστων επαγγελματιών στον τομέα των ανακαινίσεων στην Ελλάδα.
Η Ελλάδα προσπαθεί να αντιμετωπίσει τις προκλήσεις της πράσινης μετάβασης και να επιτύχει σημαντικές μειώσεις των εκπομπών έως το 2030. Το κτιριακό απόθεμα της χώρας είναι σε μεγάλο βαθμό παλαιό και αναποτελεσματικό, ενώ η πρόκληση είναι ακόμη μεγαλύτερη στις πυκνοκατοικημένες αστικές περιοχές. Σύμφωνα με στοιχεία της Eurostat, το 19% του ελληνικού πληθυσμού ανέφερε ότι δεν ήταν σε θέση να θερμάνει επαρκώς τα σπίτια του το 2024 – ποσοστό υπερδιπλάσιο του μέσου όρου της ΕΕ.
Ο Στέφανος Παλλαντζάς, ιδρυτής και πρόεδρος του Ελληνικού Ινστιτούτου Παθητικού Κτιρίου (μέλος της Κοινοπραξίας SPETE, που είναι ένας από τους 10 φορείς διευκόλυνσης της Υπηρεσίας Υποστήριξης για την Ανακαίνιση με πρωτοβουλία των πολιτών -CLR) μας ενημερώνει σχετικά με τις γνώσεις και το τεχνικό κενό, το οποίο έχουν δεσμευτεί να καλύψουν με στόχο την προώθηση των ανακαινίσεων στην Ελλάδα, με πρωτοβουλία των πολιτών.
Πώς είναι η τρέχουσα κατάσταση των ανακαινίσεων στην Ελλάδα;
Παρά το γεγονός ότι αποτελεί συχνά αντικείμενο πολιτικών συζητήσεων, η πραγματικότητα είναι δραματική: στην συντριπτική τους πλειοψηφία οι κατοικίες είναι παλιές, ανεπαρκώς μονωμένες και εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από τα ορυκτά καύσιμα. Το τρέχον ποσοστό ανακαινίσεων στην Ελλάδα, είναι πολύ χαμηλότερο από 1% – σημαντικά πιο κάτω από τον προτεινόμενο ετήσιο στόχο του 2% της ΕΕ – ενώ τα υφιστάμενα προγράμματα συχνά οδηγούν σε επιφανειακές και όχι ουσιαστικές ανακαινίσεις βάσει επιδόσεων.
Μολονότι ετησίως διατίθενται δημόσια κονδύλια αξίας σχεδόν 1 δισ. ευρώ, το σύστημα είναι πολύπλοκο για τον απλό κόσμο. Τα προγράμματα σχεδιάζονται συνήθως για μεμονωμένους ιδιοκτήτες σπιτιού, απαιτούν πολύπλοκη καταγραφή και σπανίως ενθαρρύνουν τις ριζικές ανακαινίσεις. Ως εκ τούτου, τα πιο εύπορα νοικοκυριά τείνουν να επωφελούνται δυσανάλογα, ενώ μένουν πίσω όσοι ζουν σε ενεργοβόρα ή πυκνοκατοικημένα κτήρια.
Η συλλογική ανακαίνιση εξακολουθεί να είναι ιδιαίτερα δύσκολη. Στο αστικό τοπίο της Ελλάδας κυριαρχούν οι πολυκατοικίες με διαφορετικούς ιδιοκτήτες, όπου η λήψη αποφάσεων είναι αργή και η συναίνεση δύσκολη. Την ίδια στιγμή, αν και η χώρα έχει πάνω από 1.700 καταχωρημένες ενεργειακές κοινότητες, μόνο το 4%-7% καθοδηγούνται πραγματικά από τους πολίτες και είναι σε θέση να αναλάβουν συντονισμένη δράση. Οι περισσότερες δεν διαθέτουν την τεχνική, οργανωτική και οικονομική στήριξη, που χρειάζονται για να ξεκινήσουν ανακαινίσεις σε ευρεία κλίμακα.
Για τους λόγους αυτούς, η ανακαίνιση με πρωτοβουλία των πολιτών δεν βρίσκεται ακόμη σε προχωρημένο στάδιο στην Ελλάδα. Η ιδέα γίνεται όλο και πιο γνωστή, αλλά σε μεγάλο βαθμό απουσιάζουν το πλαίσιο, η τεχνική βοήθεια και οι ειδικές υπηρεσίες υποστήριξης. Αυτό ακριβώς είναι το κενό που επιδιώκει να καλύψει η κοινοπραξία SPETE με την υποστήριξη της πρωτοβουλίας CLR.
Ποιος είναι ο βασικός σκοπός της κοινοπραξίας SPETE;
Η κοινοπραξία SPETE συγκεντρώνει τρεις οργανισμούς των οποίων η εμπειρογνωμοσύνη αλληλοσυμπληρώνεται και ανταποκρίνεται άμεσα στα εμπόδια που αντιμετωπίζουν οι πολίτες:
- Το Ελληνικό Ινστιτούτο Παθητικού Κτιρίου (ΕΙΠΑΚ) παρέχει την τεχνική ραχοκοκαλιά: εμπειρογνωμοσύνη σε θέματα ριζικής ανακαίνισης, μοντελοποίηση των επιδόσεων των κτιρίων, εκπαίδευση κατασκευαστών, διασφάλιση της ποιότητας και παρακολούθηση με βάση τα πρότυπα Passive House και EnerPHit.
- Ο Ενεργειακός Συνεταιρισμός Ηλέκτρα (Electra Energy) συμβάλλει χάρη στην μακρόχρονη εμπειρία του με τις ενεργειακές κοινότητες, την κοινωνική κινητοποίηση και τη συμμετοχική διακυβέρνηση. Μέσω του εθνικού χαρτογραφικού έργου και της συμμετοχής του στο ΔΕΣΜΗ, κατανοεί την εσωτερική δυναμική, τα κίνητρα και τις προκλήσεις των συνεταιρισμών βάσης.
- Η ΕΚΠΟΙΖΩ, ως η κορυφαία ελληνική ένωση καταναλωτών, παρέχει νομική προστασία, διαφανείς διαδικασίες, επίλυση διαφορών και καθοδήγηση των πολιτών – βασικά στοιχεία για την οικοδόμηση εμπιστοσύνης σε μια κατακερματισμένη αγορά.
Όλοι μαζί οι εταίροι παρέχουν ένα ολοκληρωμένο μοντέλο One-Stop-Shop προσαρμοσμένο στις ελληνικές κοινότητες. Στόχος τους δεν είναι μόνο να στηρίξουν έργα ανακαίνισης, αλλά και να βοηθήσουν τις συλλογικότητες να εξελιχθούν σε μακροπρόθεσμους φορείς ανακαίνισης με γνώμονα την κοινότητα, που θα είναι ικανοί να λειτουργούν ανεξάρτητα.
Βασικός στόχος είναι η ενεργοποίηση των αστικών και αγροτικών ενεργειακών κοινοτήτων, καθώς και των κοινοτήτων των πολυκατοικιών, και η παροχή βοήθειας ώστε να καταστούν βιώσιμοι πάροχοι υπηρεσιών. Η κοινοπραξία αξιοποιεί τις δεξιότητες και τις δυνατότητες των μελών της κοινότητας – συμπεριλαμβανομένων των ανέργων ή υποαπασχολούμενων – και τους εφοδιάζει με πρακτική, διαπιστευμένη κατάρτιση στη ριζική ενεργειακή ανακαίνιση. Στη συνέχεια, τα εκπαιδευμένα μέλη εφαρμόζουν τις δεξιότητές τους σε τοπικό επίπεδο, δημιουργώντας εμπειρία και ένα ισχυρό χαρτοφυλάκιο ολοκληρωμένων έργων. Με την πάροδο του χρόνου, οι κοινότητες αυτές μπορούν να εξελιχθούν σε μη κερδοσκοπικές κοινωνικές Εταιρείες Ενεργειακών Υπηρεσιών (ESCO) ικανές να παρέχουν αξιόπιστες και υψηλής ποιότητας υπηρεσίες ανακαίνισης τόσο εσωτερικά όσο και στην ευρύτερη αγορά.
Ποιος είναι ο ρόλος του SPETE στο έργο ανακαίνισης με πρωτοβουλία των πολιτών;
Στόχος του SPETE είναι να αποδείξει ότι μια ολοκληρωμένη διαδικασία ανακαίνισης, με πρωτοβουλία της κοινότητας, μπορεί να λειτουργήσει στην πράξη: από την κινητοποίηση και την ανάπτυξη ικανοτήτων έως τον τεχνικό σχεδιασμό, τη χρηματοδότηση, την εφαρμογή και τη μακροπρόθεσμη οργανωτική ανάπτυξη. Σκοπός του είναι να δημιουργήσει πλαίσια και διαδικασίες, τα οποία οι κοινότητες σε όλη την Ελλάδα θα μπορούν να αναπαράγουν με ευκολία – μεταξύ αυτών: νομικά εργαλεία και μηχανισμοί διακυβέρνησης, οικονομικά μοντέλα (όπως “πληρωμή μέσω εξοικονόμησης” / “pay-as-you-save”), διαδικασίες κατάρτισης και πιστοποίησης, στρατηγικές κινητοποίησης και μηχανισμοί διασφάλισης ποιότητας.
Ποιες προκλήσεις έχουν να αντιμετωπίσουν οι συλλογικότητές σας;
Οι τρεις συλλογικότητές μας βρίσκονται σε διαφορετικά επίπεδα ανάπτυξης, καθένα από τα οποία απεικονίζει ένα διαφορετικό σημείο εκκίνησης για την ανακαίνιση με πρωτοβουλία των πολιτών:
- Η ενεργειακή κοινότητα Hyperion είναι η πιο αναπτυγμένη. Με έδρα την Αθήνα, έχει ήδη κινητοποιήσει σημαντική ομάδα μελών και έχει εντοπίσει πολλά κτίρια έτοιμα για ανακαίνιση. Έχει εξασφαλίσει τη σύμφωνη γνώμη των ενοίκων μιας πολυκατοικίας και συγκέντρωσε εκδηλώσεις ενδιαφέροντος από περίπου 20 νοικοκυριά – περίπου το 25% των μελών της. Η Hyperion έχει δημιουργήσει ομάδες εργασίας, ισχυρές δομές διακυβέρνησης και μια ιστορία συνεργασίας με το ΕΙΠΑΚ, επιδεικνύοντας σαφή ετοιμότητα να προχωρήσει στην εφαρμογή.
- Η Κοινέργεια (Ενεργειακή Κοινότητα Ηπειρωτών – CommonEn), με έδρα την Ήπειρο, είναι μια συλλογικότητα με δυναμική, τα μέλη της οποίας αποτελούνται από τους ενοίκους μιας πολυκατοικίας, διαφόρων διαμερισμάτων και μονοκατοικιών. Δεδομένου ότι βρίσκεται σε μια περιοχή με δύσκολες κλιματικές συνθήκες και πολλή υγρασία τον χειμώνα, η κοινότητα θεωρεί απαραίτητες τις ενεργειακές ανακαινίσεις. Έχει ήδη συνεργαστεί με τις δημοτικές αρχές, έχει συνεργαστεί στην ανάπτυξη ενός αγροβολταϊκού έργου και έχει δημιουργήσει ένα ζωντανό εργαστήριο για την τοπική καινοτομία. Ωστόσο, όσον αφορά τις πρωτοβουλίες πολιτών, η διαδικασία βρίσκεται ακόμη σε πρώιμο έως ενδιάμεσο στάδιο διάρθρωσης και προετοιμασίας.
- Η Ενεργειακή Κοινότητα Βροντάδου (VEC) βρίσκεται σε πρώιμο στάδιο, αλλά έχει μεγάλες δυνατότητες. Με έδρα τη Χίο, που πλήττεται από πυρκαγιές, μετρά 95 μέλη και διαθέτει εμπειρία στη λειτουργία ηλιακών πάρκων, ωστόσο, στερείται τεχνικής τεχνογνωσίας, καθιερωμένων ροών εργασίας και οργανωμένου σχεδίου ανακαίνισης. Το SPETE θα διαδραματίσει καθοριστικό ρόλο στην εκπαίδευση σχετικά με την ενέργεια και στην προετοιμασία των μελών του για τον εντοπισμό και τη στήριξη ευάλωτων νοικοκυριών.
Παρέχοντας επιτυχημένες ανακαινίσεις στην αστική Αθήνα, την ορεινή Ήπειρο και τη νησιωτική Χίο, η SPETE θα αποδείξει ότι η ανακαίνιση υπό την ηγεσία της κοινότητας είναι βιώσιμη σε διαφορετικά πλαίσια. Ταυτόχρονα, αντιμετωπίζει ένα από τα πιο επίμονα εμπόδια της Ελλάδας: την έλλειψη ειδικευμένου και αξιόπιστου εργατικού δυναμικού στον τομέα των ανακαινίσεων. Μέσω της κατάρτισης των πολιτών και της ανάπτυξης παρόχων υπηρεσιών σε επίπεδο κοινότητας, το SPETE συμβάλλει στην αποκατάσταση της εμπιστοσύνης, στη μείωση της εξάρτησης από αναξιόπιστους αναδόχους και στην ενίσχυση των τοπικών οικονομιών.
Γιατί είναι σημαντικές οι ανακαινίσεις με πρωτοβουλία των πολιτών;
Είναι στρατηγικά αναγκαίες για την Ελλάδα, καθώς αντιμετωπίζουν τις ανεπάρκειες της αγοράς εδραιώνοντας τη δραστηριότητα των ανακαινίσεων πάνω στην εμπιστοσύνη και τη συμμετοχή της κοινότητας, ενώ ταυτόχρονα δημιουργούν το εξειδικευμένο εργατικό δυναμικό, που λείπει επί του παρόντος στην Ελλάδα. Ενδυναμώνοντας τους ντόπιους και μετατρέποντάς τους σε εκπαιδευμένους επαγγελματίες ανακαίνισης, το μοντέλο παρακάμπτει τον κατακερματισμένο και συχνά αναξιόπιστο κλάδο των αναδόχων. Δημιουργεί επίσης φορείς παροχής υπηρεσιών, που είναι υπόλογοι στις κοινότητές τους, και δεσμεύονται να παρέχουν εγγυημένα αποτελέσματα υψηλής ποιότητας.