
Σε πρώτη ανάγνωση, πρόκειται για συμπεριφορές που κάθε επιχείρηση επιθυμεί να ενθαρρύνει. Αποτυπώνουν υπευθυνότητα, πρωτοβουλία και επαγγελματισμό. Τι συμβαίνει, όμως, όταν αυτές οι συμπεριφορές παύουν να αποτελούν εξαιρέσεις και μετατρέπονται σε αναγκαία προϋπόθεση για την καθημερινή λειτουργία ενός οργανισμού;
Τότε η επιχείρηση ενδέχεται να μην αποδίδει χάρη στην αποτελεσματικότητα των διαδικασιών της, αλλά επειδή οι άνθρωποί της καλύπτουν συστηματικά τις αδυναμίες τους. Η διάκριση αυτή έχει μεγαλύτερη επιχειρηματική σημασία από όση φαίνεται.
Το αόρατο λειτουργικό χρέος
Στον χρηματοοικονομικό κόσμο, ο δανεισμός επιτρέπει σε μια επιχείρηση να χρησιμοποιεί σήμερα πόρους που θα κληθεί να αποπληρώσει στο μέλλον. Κάτι αντίστοιχο μπορεί να συμβεί και στη διαχείριση του ανθρώπινου δυναμικού, χωρίς όμως να καταγράφεται ως υποχρέωση στον ισολογισμό. Κάθε φορά που μια εταιρεία καλύπτει μια οργανωτική αδυναμία με επιπλέον ώρες εργασίας, συνεχή διαθεσιμότητα ή υπερβολική συγκέντρωση ευθυνών σε συγκεκριμένα πρόσωπα, ενδέχεται να δημιουργεί αυτό που θα μπορούσαμε να ονομάσουμε «λειτουργικό χρέος». Το πρόβλημα δεν βρίσκεται στην περιστασιακή αυξημένη προσπάθεια, που αποτελεί αναπόφευκτο μέρος της επαγγελματικής ζωής. Βρίσκεται στη μονιμοποίησή της.
Ας εξετάσουμε ένα υποθετικό παράδειγμα.
Μια εταιρεία παροχής υπηρεσιών καταφέρνει να παραδίδει σταθερά τα έργα της εντός προθεσμιών. Οι πελάτες είναι ικανοποιημένοι και η διοίκηση θεωρεί ότι η ομάδα λειτουργεί αποτελεσματικά. Στην πραγματικότητα, δύο έμπειρα στελέχη διορθώνουν καθημερινά λάθη άλλων τμημάτων, επιλύουν επείγοντα ζητήματα και αναλαμβάνουν εργασίες που δεν περιλαμβάνονται στις αρμοδιότητές τους.
Όσο αυτά τα στελέχη παραμένουν διαθέσιμα, το πρόβλημα δεν γίνεται ορατό. Αν όμως απουσιάσουν για μία εβδομάδα, οι καθυστερήσεις πολλαπλασιάζονται και η ποιότητα των παραδοτέων υποχωρεί.
Γιατί οι υψηλοί δείκτες απόδοσης μπορεί να παραπλανούν
Οι επιχειρήσεις αξιολογούν δικαιολογημένα την αποτελεσματικότητά τους μέσα από δείκτες παραγωγικότητας, χρόνους εξυπηρέτησης, οικονομικά αποτελέσματα και επίτευξη στόχων. Αυτοί οι δείκτες, ωστόσο, περιγράφουν κυρίως τι επιτεύχθηκε και όχι πάντοτε πώς επιτεύχθηκε. Δύο ομάδες μπορεί να παρουσιάζουν ακριβώς τα ίδια αποτελέσματα, αλλά να λειτουργούν υπό εντελώς διαφορετικές συνθήκες.
Η πρώτη μπορεί να διαθέτει σαφείς αρμοδιότητες, ισορροπημένο φόρτο εργασίας και αποτελεσματικές διαδικασίες. Η δεύτερη μπορεί να χρειάζεται συνεχείς υπερωρίες, επαναλαμβανόμενες διορθώσεις και διαρκείς παρεμβάσεις των προϊσταμένων της. Εάν η διοίκηση εξετάζει αποκλειστικά το τελικό αποτέλεσμα, οι δύο ομάδες ενδέχεται να εμφανίζονται εξίσου επιτυχημένες. Η επιστημονική βιβλιογραφία υποστηρίζει τη σημασία αυτής της διάκρισης. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας αναγνωρίζει τον υπερβολικό φόρτο εργασίας, την υποστελέχωση, την περιορισμένη αυτονομία και την ασάφεια ρόλων ως παράγοντες που μπορούν να επιβαρύνουν την ψυχική υγεία στον εργασιακό χώρο.
Στις κατευθυντήριες οδηγίες του, μάλιστα, επισημαίνεται η ανάγκη παρεμβάσεων στις ίδιες τις οργανωτικές συνθήκες εργασίας, αντί η ευθύνη διαχείρισης της πίεσης να μεταφέρεται αποκλειστικά στον εργαζόμενο. Επομένως, μια επιχείρηση δεν αρκεί να γνωρίζει εάν επιτυγχάνει τους στόχους της. Χρειάζεται να εξετάζει και εάν ο τρόπος με τον οποίο τους επιτυγχάνει μπορεί να διατηρηθεί.
Η δοκιμή της κανονικής εβδομάδας
Πώς μπορεί μια διοίκηση να αναγνωρίσει ότι η λειτουργία της στηρίζεται περισσότερο στην ανθρώπινη υπερπροσπάθεια παρά στην οργανωτική αποτελεσματικότητα;
Μια χρήσιμη προσέγγιση είναι αυτό που θα μπορούσαμε να αποκαλέσουμε «δοκιμή της κανονικής εβδομάδας». Για ένα καθορισμένο χρονικό διάστημα, η διοίκηση εξετάζει κατά πόσο οι εργασίες μπορούν να ολοκληρωθούν μέσα στον προβλεπόμενο χρόνο, χωρίς συστηματικές υπερωρίες, άτυπη ανάληψη πρόσθετων αρμοδιοτήτων ή συνεχή διαθεσιμότητα εκτός ωραρίου.
Δεν πρόκειται για πείραμα στο οποίο οι εργαζόμενοι εγκαταλείπουν τις υποχρεώσεις τους. Πρόκειται για μια οργανωμένη αποτύπωση του πραγματικού χρόνου, των διαθέσιμων πόρων και των δυσκολιών που εμφανίζονται στην καθημερινή εργασία. Η διοίκηση μπορεί να εξετάσει πόσες εργασίες καθυστερούν επειδή απαιτούν την έγκριση ενός συγκεκριμένου προσώπου, πόσες φορές ένα παραδοτέο χρειάζεται επανεπεξεργασία και πόσο συχνά προκύπτουν επείγουσες απαιτήσεις που δεν είχαν προβλεφθεί στον αρχικό προγραμματισμό.
Εξίσου σημαντικό είναι να αναζητηθούν οι αιτίες των αποκλίσεων σε συνεργασία με τους ίδιους τους εργαζομένους.
Εάν η επίτευξη των στόχων προϋποθέτει συστηματικά την υπέρβαση του διαθέσιμου χρόνου και των προβλεπόμενων πόρων, το πρώτο ερώτημα δεν πρέπει να είναι πώς θα αυξηθεί ακόμη περισσότερο η προσπάθεια της ομάδας. Πρέπει να είναι τι χρειάζεται να αλλάξει στον σχεδιασμό της εργασίας.
Από την επιβράβευση της υπερπροσπάθειας στην πρόληψη της εξάρτησης
Η αλλαγή αυτή απαιτεί και μια διαφορετική αντίληψη για την ηγεσία.
Ένας αποτελεσματικός προϊστάμενος δεν είναι μόνο εκείνος που αναλαμβάνει προσωπικά κάθε δύσκολη κατάσταση. Είναι και εκείνος που οργανώνει την ομάδα του ώστε οι ίδιες δυσκολίες να μην απαιτούν διαρκώς τη δική του παρέμβαση. Αντίστοιχα, η επιβράβευση της πρωτοβουλίας δεν πρέπει να οδηγεί στη δημιουργία εργαζομένων από τους οποίους εξαρτώνται δυσανάλογα πολλές κρίσιμες λειτουργίες. Η τεκμηρίωση διαδικασιών, η ουσιαστική μεταφορά γνώσης, η σαφής κατανομή ευθυνών και η ύπαρξη εναλλακτικών λύσεων όταν ένα κρίσιμο στέλεχος απουσιάζει αποτελούν συγκεκριμένες διοικητικές επιλογές που μπορούν να περιορίσουν αυτή την εξάρτηση.
Καμία επιχείρηση δεν μπορεί να λειτουργήσει χωρίς ανθρώπους που αναλαμβάνουν πρωτοβουλίες, επιδεικνύουν αφοσίωση και προσφέρουν περισσότερα όταν οι περιστάσεις το απαιτούν. Το κρίσιμο ζήτημα είναι εάν η διοίκηση αξιοποιεί αυτές τις συμπεριφορές για να δημιουργήσει καλύτερες διαδικασίες ή εάν τις χρησιμοποιεί ως μόνιμο υποκατάστατο της σωστής οργάνωσης. Μια επιχείρηση που εξαρτάται καθημερινά από προσωπικές υπερβάσεις μπορεί να παρουσιάζει εξαιρετικά αποτελέσματα σήμερα, αλλά να παραμένει ευάλωτη στην πρώτη σοβαρή απουσία, αποχώρηση ή περίοδο αυξημένων απαιτήσεων. Η ουσιαστική πρόκληση για τη σύγχρονη διοίκηση δεν είναι επομένως να αναζητά συνεχώς ανθρώπους που μπορούν να αντέξουν περισσότερα. Είναι να δημιουργεί οργανισμούς που δεν χρειάζεται να εξαντλούν τους ανθρώπους τους για να λειτουργούν σωστά.
Γιατί η πραγματικά ανθεκτική επιχείρηση δεν είναι εκείνη που διαθέτει τους περισσότερους ήρωες. Είναι εκείνη που έχει φροντίσει ώστε η καθημερινή επιτυχία της να μην εξαρτάται από τον ηρωισμό κανενός.